Nanco: “Drinkwater door het toilet, dat wordt de wall of shame.”
Nanco Dolman bewaart een folder uit 1998. Een flyer voor bewoners van Leidse Rijn over hun nieuwe watersysteem, een vroeg experiment waarbij drinkwater, afvalwater én hergebruikt grijswater via aparte leidingen door de wijk liepen.
Bewoners konden zo hun toilet doorspoelen met opgevangen grijswater in plaats van drinkwater. Het liep mis toen een verwisselde aansluiting ervoor zorgde dat mensen het grijze water als drinkwater gebruikten. Een hele straat werd ziek. “We zijn daar na gewoon teruggevallen in de twintigste eeuw,” zegt hij. “Terwijl we nu al een derde van Nederland water circulair gemaakt hadden kunnen hebben.” Die gemiste kans is de urgentie achter de National Proeftuin Watercirculaire Wijk, waarvoor Nanco (Deltares) de kar trekt als penvoerder voor het TKIproject ‘Proeftuin Watercirculaire Wijk’. Deltares is het toonaangevende Nederlandse kennisinstituut voor water, bodem en ondergrond, werkzaam van Bangladesh tot New Orleans, en nu met volle overtuiging in een naoorlogse buurt in Zwolle. “Nederland heeft het water altijd willen beheersen en afvoeren. Wat we nu willen, is het omarmen als waardevolle grondstof en rond laten stromen.” Net als op het elektriciteitsnet dreigt nu congestie op het drinkwaternet: nieuwe wijken kunnen soms niet meer worden aangesloten. “We gebruiken nog steeds drinkwater om het toilet te spoelen. Dat gaat de volgende generatie niet begrijpen, net zoals wij ons niet meer kunnen voorstellen dat er vroeger rookcoupés in de trein waren.”
De Proeftuin werkt op twee concrete plekken in Zwolle. Op de Makersfabriek worden dit jaar al testopstellingen gerealiseerd: een aaneengesloten reeks watervoorzieningen op gebouw- én buitenruimteniveau. In Living Lab Hogenkamp staat 2026 in het teken van meten: bodemopbouw, grondwaterdynamiek, waterkwaliteit. Samen met Koen Weytingh van WijBedrijf Dieze en bewoners wordt daarna een integraal ontwerp gemaakt voor een watercirculair Hogenkamp.
In de Proeftuin kunnen meerdere projecten landen. Het NWA-project Thirsty Cities werkt aan de stedelijke waterbalans met Zwolle als één van negen nationale casussen. Het Europese Interreg NWE RAINBOW-project doet een fieldtest met de Watermachine in Zwolle-Noord. “Die projecten leveren input die we anders nooit hadden gehad.”
Wat de Proeftuin oplevert, is concreet: een ontwerp voor de Watermachine als basis voor waterbewust bouwen op stedelijk niveau, een watercirculair wijkverbeterplan met businesscase voor Hogenkamp —opschaalbaar naar vergelijkbare naoorlogse buurten in heel Nederland— en een uitvoeringsplan voor de Nationale Proeftuin zelf, inclusief kennisdelingsstructuur, zodat de proeftuin ook ná het TKI-project innovaties blijft aanjagen. Liesbeth Rijsdijk van Windesheim brengt via het regiodealproject de gedragskant in: hoe overtuig je bewoners dat dit ook hún opgave is? “De helft van de stad is particulier eigendom. Zonder die bewoners komen we er niet.”
Over tien jaar hoopt Nanco dat waterzuinig bouwen gewoon mainstream is. In Zwolle begint het nu.
